تاثیر صنعت(نفت وگاز)بر شهرستان جم – فرشید فرهنگ دوست

شاید سنم انقدر نباشد که مقاله ای درمورد شهرستانمان بنویسم ولی ما در اینجا زندگی می کنیم.

با نگاهی به شهرستان جم و بررسی شاخص های اقتصادی آن می توان به موقعیت بسیار ممتاز و تاثیرگذاری فوق العاده  این شهرستان در توسعه کشور پی برد.

شهرستان جم به لحاظ موقعیت جغرافیایی خود دارای ویژگی های منحصر به فرد است که ساختار اقتصادی و سرمایه گذاری و اشتغال براساس آن شکل گرفته است. وجود پالایشگاه فجرجم-کشت انواع مرکبات ونخیلات ،چشم اندازهای بکر طبیعی و ابنیه های بی نظیر تاریخی در قالب جذابیت های گردشگری دیگر – در کنار ذخایر و منابع غنی نفت و گاز در پارس جنوبی و پارس شمالی، که این شهرستان را در وضعیتی بی بدیل قرار داده است.

اگر چشم خود را بر دیگر قابلیتهای شهرستان فرو بندیم، همه مواردی که ذکر شد، حداقل برای توسعه و پیشرفت اقتصادی یک منطقه کافی هستند. اما در عالم واقع، هیچگاه ما آن پیشرفتی که تجمیع همه این موارد را می تواند همراه داشته باشد در شهرستان شاهد نبوده ایم. البته بارها نظریات مختلفی در مورد توسعه شهرستان مطرح شده است و طرح های مختلفی در دستور کار قرار گرفته است و در هر یک، بخشی از محدودیت ها و تنگناها بررسی شده است، اما مشخص نیست در عمل این طرح ها با چه سرنوشتی مواجه می شوند که اثر بخشی آنها هنوز که هنوز به چشم نمی آیند ؟

تاکنون درباره تاثیرات صنعت بر شهرستان جم مطالب و گزارش های زیادی نوشته و تحلیل های متعددی ارائه شده است.( نوشته مقالات تاثیرصنعت،حسین اندام و…)

اهمیت وضرورت پژوهش:

در این بین، گاهی دیده می شود که برخی تحلیل ها یکطرفه له یا علیه موضوع ارائه می گردد. به زعم اکثر موقعیت های توسعه شهرستان، صنعت بر شهرستان جم تاثیرات مثبت زیادی داشته است. در همین حال، برخی تاثیرات منفی آن نیز غیر قابل اغماض است. شاید اشکال برخی تحلیل ها این است که بعضا کم کاری های برخی  نامدیران استان را به پارس جنوبی گره می زنند!

اهداف پژوهش:

هدف کلی ما توسعه شهرستان وافزایش تاثیرات مثبت صنعت بر شهرستان است.ولی با وجود امکانات و فرصت های شغلی ایجاد شده از قبل نفت ، گاز ، پتروشیمی وبالاخص پروژه های عظیم پارس جنوبی هنوز نرخ بیکاری درشهرستان بسیار بالاست. امکانات درمانی و آموزشی و شهری با سطح قابل قبول بسیار فاصله دارند. مهاجرین شغلی بسیاری که در رشدشهرستان بی تاثیر نیستند و درشهرستان حضور دارند با مشکل مسکن، اقامتگاه ، امکانات رفاهی و تفریحی دست به گریبانند.در واقع درشهرستان ظرفیت مشاغل افزایش می یابد ولی در کنار آن به مسائل رفاهی و تفریحی پرداخته نمی شود. مراکز آموزش عالی در شهرستان وجود دارند اما از تربیت نیروهای بومی مورد نیاز استان به قدر کفایت ناتوانند!

در این مقاله سعی شده چنین مشکلاتی رابررسی کنیم و به اهداف کاربردی قابل قبولی برسیم.

سوالات:

۱-)چرا شاخص ترین مولفه شهرستان جم یعنی گاز در خدمت توسعه شهرستان نبوده است و علیرغم اقتصاد بالا ،شهرستان جم نتوانسته سهم خود را از گاز اخذ نمایند؟!

۲-)چرا شهرستان جم درکنار ۱۰ درصد گاز جهان که در منطقه عسلویه بوشهر قرار دارد و این میدان بزرگ به عنوان دومین میدان گازی مستقل جهان شناخته شده است،هنوز نتوانسته رخت توسعه را بر تن ببیند؟!

۳-)چرا شهرستان جم با سرمایه‌ ۲۴ میلیارد دلار که جهت بهره‌برداری ۲۴ فاز پالایشگاهی در منطقه‌ی ویژه‌ی اقتصادی پارس جنوبی دیده شده و سرمایه ای که برای تأسیس ۱۴ فاز پالایشگاهی  پارس شمالی در نظر گرفته است؛و مجموعاً، رقمی بالغ بر بمبلغ  ۴۰ میلیارد دلار را شامل می شود تاکنون از آن حظ و بهره ای نبرده است؟!

۴-)گفته می شود از هر فاز پالایشگاهی در منطقه پارس جنوبی روزانه ۵/۱ میلیون دلار درآمد ارزی نصیب کشور می‌شود،و هم اکنون ۱۰ فاز آن به بهره‌برداری رسیده است که با بهره‌برداری از ۱۹ پالایشگاه دیگر آن حوزه، و تأسیس ۱۴ پالایشگاه دیگر در حوزه پارس شمالی درآمد قابل توجهی نصیب کشور خواهد شد،ولی سهم شهرستان چیست؟!(آخرین وضعیت فازهای پارس جنوبی،محمدرضا زهیری:۹۱)

۵-)در حالیکه پارس جنوبی در دوران رونق خود زمینه ۷۰ هزار نفر نیروی کار را فراهم آورده بود و با راه‌اندازی حوزه‌ی پارس شمالی زمینه‌ی بکارگیری ۱۲۰ هزار نفر دیگر نیزبه وجود خواهد آمد؛تا جاییکه پیش‌بینی می‌شود با تکمیل تمام فازهای پالایشگاهی این دو حوزه‌ زمینه‌ی اشتغال یک میلیون نفر در استان بوشهر فراهم شود؛اما جوانان شهرستان جم تا چه اندازه از فرصت های شغلی این منطقه منتفع شده اند؟(سوری،تااوکه:۹۱)

۶-) و سوالتی که در ادامه پرسیده خواهد شد.

 در ضمن توسعه را نمی توان فقط اقتصادی دانست بلکه باید پیشرفت در زمینه های اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی حاصل و رفاه جامعه فراهم گردد.رشد در همه جوانب نیاز می باشد و عدم توسعه در هر یک از موارد وضعیت توسعه را نا موزون می نماید.

اثرات اقتصادی:

حضور نفت و گاز در شهرستان جم از یک طرف فرصتی برای افزایش درآمد مردمی شده، اما از طرف دیگر چالشهایی برای اقتصاد این شهرستان وجود دارد.در حال حاضر بسیاری از راههای درآمدهای اقتصادی این شهرستان به دلیل حضور نفت و گاز خواسته یا ناخواسته از بین رفته و اقتصاد آن بر پایه فعالیتهای مستقیم و یا غیر مستقیم نفت و گاز بنا شده است.تولید غیر نفتی در این استان نسبت به گذشته با وجود افزایش جمعیت و نیروی کار و رشد تکنولوژی کاهش یافته است. اقتصاد این شهرستان دوران قبل از بیماری را سپری می کند و اگر نفت و گاز از دوران اوج خود خارج شود اقتصاد بیمار خواهد شد.(تاثیرات صنعت براستان، حسین اندام:۹۱). اما آنچه روشن است این که درآمدهای حاصل از فعالیتهای نفت و گاز به خودی خود عامل عقب ماندگی نیستند و دلیل اصلی این امر اتکای بیش از اندازه به این نوع اقتصاد و عدم برنامه ریزی صحیح و اصولی برای سایر درآمدهای غیر نفتی و تولید در بخشهای دیگر می باشد.

تغییر اقتصاد مردم این شهرستان طی سه دوره می توان مورد بررسی قرار داد:

دوره اول هجوم روستاییان از اطراف به سمت شهر جم به دلیل شروع به کار پالایشگاه گاز فجر جم و منطقه عملیاتی نار و کنگان بود.دامدارن و کشاورزان از اطراف شهرستان به سمت مرکز شهر جم آمده و ساکن شدند و در پی آن تولیدات کشاورزی و دامداری کاهش یافت و سایر شغل های سنتی از بین رفت.

دور دوم شروع عملیات منطقه اقتصادی پارس جنوبی بود و بسیاری از مردم با تجربه ای که از درآمدهای نفتی در پالایشگاه گاز فجر جم داشتند و نتوانسته بودند آنجا جذب شوند ،برای اشتغال به عسلویه رفتند و از طرف دیگر از سایر نقاط کشور برای کار جذب این منطقه ،و به دلیل هوای مساعد جم در این شهرستان ساکن شدند و این دوره نقطه شروع مهاجر پذیری برای منطقه و استان بوشهر بود. (پارس جنوبی و استان بوشهر،دکتر رضا آذین:۹۰)

دور سوم با تملیک اراضی شهرستان جم توسط مجموعه های نفت و گاز شروع شد و بعد از ایجاد شغل های صنعتی ،شغلهای خدماتی نیز رونق زیادی گرفت و با روند افزایش سریع جمعیت کسب و کارهای غیر مستقیم زیادی رواج یافته و عده ای از بازاریان به سودهای کلانی دست یافتند.افزایش تقاضا برای زمین و مسکن و سایر مایحتاج زندگی تورم ایجاد کرد و قیمت ها به یکباره افزایش یافت حال تصور کنید بومیانی که نه تنها درآمدشان افزایش نیافته بود بلکه بسیاری از کسب و کارهای سنتی خود را از دست داده بودند چگونه باید زیر بار این گرانیها می رفتند و جوانانی که در شرف ازدواج بودند چگونه می توانستند برای خود زمین و مسکن تهیه نمایند.

پوشش و به چشم نیامدن تمام مشکلات اقتصادی از مهمترین تاثیری است که نفت و گاز در شهرستان گذاشته است و با نقدینگی که بوجود آورده ،تمام ضعف های اقتصادی این شهرستان به چشم نمی آید.علاوه بر مزایایی که نفت و گاز در این شهرستان داشته اثرات منفی بسیار زیادی بر سایر بخشهای اقتصادی داشته است.برای مثال صنعت کشاورزی که به عنوان یکی از پتانسیل های این منطقه محسوب می شد ،باغاتی که سرشار از مرکبات و نخل بود اینک به دلایل مختلف از بین رفته اند از جمله ،از بین بردن باغات برای استفاده از زمین،کمبود آب به دلیل استفاده زیاد در مجموعه های نفت و گاز،نابودی و عدم ثمر دهی بر اثر آلودگی های ناشی از آلاینده های پالایشگاهی ،هجوم کشاورزان و باغداران به سمت صنعت به دلیل اختلاف درآمدی بین کشاورزی و صنعت ، خریداری باغات و تبدیل به پارک و فضای سبز توسط نفتیها و شهرداری جم ،تبدیل اراضی کشاورزی به مراکز تجاری تفریحی و راه، کاهش سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی و جذب سرمایه ها به صورت مستقیم و غیر مستقیم به صنعت، سودآوری بیشتر خدمات صنعتی، مهاجرت روستاییان و میل به شهرنشینی ، تملک اراضی کشاورزی از مردم توسط مجموعه نفت و گاز و پتروشیمی و… .

بسیاری از مردم این شهرستان اقتصاد سنتی خود را از دست داده اند و افزایش تورم و گرانیها به دلیل افزایش تقاضا های صنعتی و غیر صنعتی و کمبود عرضه، مشکلات مردم را دو چندان کرده و باعث نارضایتی بسیاری از کسانی که از صنعت سهمی نبرده اند شده است و در پی آن وابستگی دولتی افزایش یافته است.وابستگی مردم به دولت موضوعی است که نه تنها در این شهرستان بلکه در کشور ما روز به روز در حال افزایش است . سالها پیش مردم با اقتصاد سنتی که وجود داشت وابستگی کمتری به دولت داشتند ولی امروزه بسیاری از خانواده ها به طریق مختلف جیره دولتی دارند و نمی توانند روی پای خود بایستند و این نشانه یک اقتصاد با مشکلات اساسی است.به نظر بنده طرح تحول اقتصادی باید پس از پیروزی انقلاب اجرا می شد و از آن موقع یارانه ها تزریق نمی شد و سازمانهای حمایتی کمتر ایجاد می شد تا با اقتصادی آزاد و رقابتی بین المللی فرصت ها را از دست نمی دادیم برای مثال اگر سابقه ساخت خودرو در ایران و کره را مقایسه کنیم به وضعیت صنعت خودرو در این دو کشور پی می بریم که حمایت باید همراه با ایجاد رقابت ببین المللی و خبره شدن صنعت داخلی باشد.(دکتر محسن طلایی،گسترش صنعت:۹۰) و همچنین در زمینه بودجه دولتی که از نفت و گاز به سایر بخشها تزریق می شود باید همانند کشور نروژ عمل کنیم و به جای تزریق در بودجه سایر بخشها ،زمینه سرمایه گذاری در تولید غیر نفتی ایجاد کرده و از حالت اقتصاد تک قطبی خارج شویم.(مقایسه اقتصاد ایران،پارسه:۹۰)شهرستان جم به دلیل اینکه زمینه های شغلی به جز نفت و گاز به وجود نیامده، افرادی که نتوانسته اند جذب فعالیتهای مستقیم یا غیر مستقیم نفت و گاز شوند بسیار به یارانه های دولتی و حمایت ها وابسته تر هستند. صنعت نفت و گاز بعد از ورود به شهرستان جم روند شهرنشینی را در این منطقه رواج داد.از ابتدای ورود این صنعت مردم برای اشتغال در شهر جم متمرکز شدند ؛ دیگران نیز کسب و کار خود را رها کرده و شهرنشینی نیز بر مشکلات اقتصادی شهرستان افزود.

اگر شهری بخواهد صنعتی شود می بایست فضای صنعتی ،مهارت صنعتی و فرهنگ و تفکر صنعتی در آن شهر حاکم شود و زمینه و بستر فراهم گردد. زمان ورود صنعت نفت و گاز به استان بوشهر بسیاری از زیر ساختها برای ورود صنعت آماده نبود و کوچک نگه داشتن و عدم توسعه شهر جم به روستاهای اطراف، اینک پاسخگوی تقاضای ترافیکی نیست و مشکلات ترافیکی زیادی در سطح شهر جم شاهد هستیم .اوایل حتی مسیر های ورودی و خروجی و جاده های بین شهری نیز مناسب نبود و روزانه تصادفات زیان باری در این مسیرها شاهد بودیم.در زمینه مهارت نیز آموزشگاههای فنی و حرفه ای که بتواند نیروها را برای جذب در صنعت آموزش دهد وجود نداشت و نهایتا با هجوم اقوام مختلف از سایر نقاط کشور بستر فرهنگی اجتماعی مناسبی فراهم نشد و اثرات آن از همان اوایل قابل مشاهده بود که باید از دغدغه های مهم مسئولین استانی و صنعتی باشد.یکی دیگر از مهمترین مسائلی که از همان اول باید چاره اندیشی می شد موضوع آب و مصرف بی رویه آن بود .روزانه مقدار زیادی از سفره های زیر زمینی جم جهت صنایع گاز ،فضای سبز شهرکهای مسکونی و مصرف خانگی کارکنان می گردد تا جایی که اینک خطر تبدیل شدن این شهرستان به منطقه ممنوعه همه را (خلیل حاجی پور،۱۳۸۷،ص۳۷)تهدید میکند.

اثرات اجتماعی و فرهنگی:

توسعه صنعت نفت و گاز در شهرستان جم در سالهای اخیر و سایر فعالیتهای زیر مجموعه آن منجر به توسعه اجتماعی منطقه نشده است. البته صنعت نفت و گاز به عنوان عامل اقتصادی مهمترین نقش را در جهت تغییرات اجتماعی ایفا کرده ،اما پی آمد بیشتر این تغییرات مشکلات و معضلات اجتماعی بوده است .مدیریت اجتماعی و فرهنگی مناسبی می طلبد تا رشد صنعت نفت و گاز همراه با رشد اجتماعی و فرهنگی صورت گیرد.امروزه مجموعه های نفت و گاز در استان بوشهر با سرعت گسترش می یابند. برنامه‌ریزان و مدیران اجتماعی می بایست خود را به گونه ای تکمیل و به هنگام نمایند تا به راحتی پاسخگوی نیازها و تغییرات باشند. در این زمینه مراکز دانشگاهی نیز نقش عمده ای می توانند به عهده داشته باشند و فقدان دانشگاهای معتبر در سطح منطقه یکی ار نقاط ضعف می باشد.که ماتازگی توانسته ایم دانشگاه هایی را به جم بیاوریم.

پیش از ورود صنعت به منطقه آسیبهای اجتماعی از جمله اعتیاد ،فحشا،دزدی،نا امنی و بی بند و باری بسیار کم بود. پس از ورود صنعت شاهد گسترش مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی زیادی هستیم که کارگران و کارکنان مجموعه های نفت و گاز مصرف کننده آن هستند و این مشکلات به سطح شهرستان جم نیز سرایت کرده و بسیاری از جوانان نیز روزانه جذب می شوند. مصرف مشروبات الکلی، روابط جنسی نامشروع از جمله موضوعاتی است که باید برای آن تدبیر جدی اندیشیده شود و به وسیله برنامه ها خاص فرهنگی از رشد آن و سرایت بیشتر آن در منطقه گرفته شود.

یکی دیگر از اثرات منفی نفت و گاز در شهرستان جم افزایش طبقاتی و رشد روز افزون آن می باشد. در اوایل انقلاب مردم در این شهرستان اکثرا در شرایط اقتصادی و مالی مساوی قرار داشتند اما بعد از ورود اقتصاد نفت و گاز فاصله طبقاتی ایجاد شد و قشرهای کارگری-سرمایه داری به وجود آمد.

توسعه صنعت نفت و گاز در شهرستان جم برای تمام اقشار جامعه به یک اندازه سودآوری نداشته است؛ به‌عبارتی، برخی مردم سودی نبرده اند و حتی کسب کار قبلیشان را نیز از دست داده اند و برای عده ای این فعالیتها زیان نیز داشته است ،یا به اصطلاح عده ای بازندگان رشد صنعت شده اند.

در پی این اتفاقات نابرابری اجتماعی ناشی از حضور کارکنانی با درآمدهای زیاد در بین قشرهای با درآمد های کم عوارض اجتماعی و نارضایتی گسترده ای در منطقه ایجاد کرده است و نابرابری و شکاف میان طبقات ،بی‌عدالتی و عدم تساوی را دامن می‌زند و انگیزه پیشرفت اجتماعی و فرهنگی را از بین می برد. نمونه ای از اعتراضات مردمی در اوایل ساخت شهرکها در جم اتفاق افتاد و در آن مردم منطقه به علت تغییر در وضعیت زندگی و کسب و کارشان و از طرف دیگر عدم برآورده شدن انتظاراتشان ،با اقدامات اعتراض آمیز خود گوشه ای از این مشکلات را نشان دادند.

همچنین از جمله اثرات حضور صنایع نفت و گاز در شهرستان جم افزایش چشم گیر قیمت زمین و مسکن بخصوص برای جوانانی که در سنین ازدواج قرار داشتند و دارند با سطح درآمدی کم به دلیل وجود تقاضای شدید و افزایش قیمت ها فقط افراد با درامد بالا و شرکتی ها توانایی خرید زمین و مسکن در این شهرستان را دارند و مشکلاتی را بر سر راه رفع مسائل اقتصادی جوانان قرار داده است.

در زمینه اشتغال بومیان نیز سالهاست با وجود اعتراضات مردمی،رسانه های مکتوب و مجازی، تذکر های نمایندگان مجلس و مسئولین محلی اقدامات مناسبی انجام نگرفته است .بومیان به ازای پرداخت انواع هزینه های اجتماعی و زیست محیطی توقع دارند در اولویت های استخدام باشند اما متاسفانه آمار بیکاری در استان و منطقه نشان از عدم رسیدگی می دهد و کسانی هم که جذب شده اند بیشتر در قسمت های خدماتی و رده پایین شاغل هستند.همچنین تعارضات بین مدیران استان و مدیران نفت و گاز از جمله مواردی است که تعاملات را با مشکل مواجه کرده است.قدرت صنعت تک قطبی ما به دلیل وابستگی کشور به آن ،باعث این تعارضات شده است و در بسیاری از موراد در سطح شهرستان جم در مسائل مختلف اختلافهایی اساسی بین مسئولین محلی و مدیران نفتی وجود دارد.

درنهایت نتیجه گیری وپیشنهاد:

هر چند در این مقاله سعی شد اثرات منفی صنعت نفت و گاز و پتروشیمی، در استان بوشهر و شهرستان جم مورد بررسی قرار گیرد ،اما واقعیت های موجود این است که عمده ترین و اصلی ترین منبع قابل اعتماد و اتکا در توسعه اقتصادی و صنعتی منابع غنی نفت و گاز است. صنعت نفت از مرحله اکتشاف تا استخراج، حمل و نقل وفروش آن ایجاد اشتغال برای نه تنها این استان بلکه برای تمام نقاط کشور بوده است.اما می بایست این مجموعه ها نقش حمایتی خود را در توسعه پایدار و مهندسی اجتماعی در کنار تولید به خوبی بشناسند و اجرا نمایند ،تا فرصتهای بوجود آمده از دست نروند.

۱-کمیته هایی جهت بررسی بسیاری از فرصت هایی که در زمینه های تولید غیر نفتی از دست داده ایم تشکیل شده و با بررسی موضوع راهکارهای اجرایی مناسب تدوین گردد.

۲-برای بهداشت و مقابله با آلودگی زیست محیطی که بر اثر فرایند ها در منطقه بوجود آمده است تدبیر مناسبی اندیشیده شود تا مردم در آسایش بهتری زندگی کنند. چاره اندیشی برای این موارد پیش زمینه ای برای جذب نخبگان به منطقه و انگیزش کارکنان موجود در این صنعت می باشد زیرا اولین‌ افرادی که در معرض خطر آلودگی قرار دارند،‌ کارکنان شاغل در عسلویه و جم می باشند. در بسیاری موارد کمبود امکانات مانع از حضور بسیاری از نخبگان و فرار بسیاری از کارکنان شده است.

۳-در کنار تولید نفتی زمینه سرمایه گزاری در سایر بخشها فراهم گردد. درآمد حاصل از نفت را در مسیر سرمایه گذاری های زیر بنایی، افزایش امنیت ، رشد صنایع دیگر،رشد فرهنگی و اجتماعی، آموزش و توسعه نیروی انسانی و… صرف نمایند تا زمینه برای توسعه پایدار فراهم گردد.

۴-علاوه بر نظرات کارشناسان ،دیدگاههای مردم نیز در فعالیتهای صنعتی منطقه و اجرای برنامه ها وارد شود تا هم رضایت عمومی و هم همسویی اجتماعی به پیشرفت هر چه بهتر صنعت کمک نماید.

زیرا موفقیت هر چه بیشتر پروژه های نفت ،گاز و پتروشیمی در سطح منطقه به مشارکت بهتر مردم نیاز دارد.

۵-با کمک های مالی به آموزش و پرورش ،ساخت دانشگاه،بیمارستان عمومی ،مراکز فنی جهت آموزش فنی بومی ها و جذب آنان در شرکتهای موجود در سطح منطقه می توان رضایت خاطر مردم را به دست اورد.

۶-از چاها برای ابیاری فضای سبز محیط پالایشگاه وشهرک هااستفاده نشود ومیتوان این کارراباگذاشتن آب تسویه کن دردریاکه۲۵کیاومتری ماست انجام بدهند.

۷-مامی توانیم با ایجادسدهای کوچک باعث هدر رفتن آب از منطقمان شویم.مثل زدن سددرپشت کوهای حرمی اناری یادر روستاهای مثل چاهه و…

۸-جهت کم کردن آلودگی گاشت زیاددرختان در سطح شهرستان که هم تفریگاه خوبی برای مردم بشودوهم هوای تمیزداشته باشیم.

۹- و میتوانیم… .

 

منابع:

۱-)پارس جنوبی و استان بوشهر،دکتر رضا آذین

۲-)توسعه استان بوشهر و چالش های پیش رو،امید پارسایی فر

۳-)بوشهر پایتخت اقتصادی ایران در مدار توسعه نیافتگی،زیبا بسارده

۴-)برگرفته از نوشته های حسین اندام

۵-) فریار، اکبر؛ اصول و مبانی جامعه‌شناسی صنعتی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵

۶-) امیراحمدی، هوشنگ؛ ابزارهای توسعه صنعتی، تداوم و گسست، علیرضا طیب، تهران، شیرازه، ۱۳۷۷

۷-) کمپ، تام؛ الگوهای تاریخی صنعتی‌شدن، محمدابراهیم فتاحی و لیلایی، تهران، نی، ۱۳۷۹،

😎 ساروخانی، باقر؛ در آمدی بر دایرهالمعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان، ۱۳۸۰، چاپ سوم، جلد ۱

۹-) بیرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعی، باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵، چاپ چهارم

۱۰-) قره‌نژاد، حسن؛ مقدمه‌ای بر جغرافیای صنعتی، انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه اصفهان، ۱۳۷۱،

۱۱-)و… .

نویسنده:فرشید فرهنگ دوست

اهل شهرستان زیبای جم

متولدسال۱۳۷۲

Farshid.farhangdoost@yahoo.com

 

دیدگاه‌تان را بنویسید